Το λημέρι

Στρατιώτες που πολεμούν με ενισχυμένη αντίσταση στον πόνο, αυξημένη επιθετικότητα και ελαχιστοποίηση του αισθήματος ενοχής. Μοιάζει επιστημονική φαντασία, αλλά, σύμφωνα με την τρίτη κατά σειρά αναφορά του Βρετανικού Ιατρικού Συνδέσμου για τη χρήση των «φαρμακευτικών ουσιών και ναρκωτικών ως όπλων», το σενάριο αυτό συνιστά ένα καλό κίνητρο για τους επιστήμονες που θα θέλουν να το κάνουν πραγματικότητα. Ο λόγος είναι οικονομικός:

οι κυβερνήσεις παραπονούνται πως το κόστος για τους στρατιώτες που υποφέρουν από ψυχικά τραύματα μετά από πολεμικές επιχειρήσεις, είναι πενταπλάσιο σε σχέση με αυτό που χρειάζεται για τη θεραπεία ενός στρατιώτη που τραυματίστηκε σε κάποιο σημείο του σώματος. Πέντε φορές περισσότερο  από ό,τι θα υπέφεραν αν είχαν δεχθεί μια σφαίρα υποφέρουν κι οι ίδιοι, όταν «δεν μπορούν να ξεχάσουν» και καθίστανται αντιπαραγωγικοί ή αντικοινωνικοί ως πολίτες στη συνέχεια.

Όπως προαναφέρθηκε, είναι η τρίτη φορά που ο Βρετανικός Ιατρικός Σύνδεσμος αποφασίζει να εκθέσει τα συμπεράσματά του , τόσο για τις εξελίξεις στον τομέα της φαρμακολογίας, όσο και στα ηθικά και νομικά προβλήματα που ανακύπτουν όταν η ιατρική τεχνολογία στρατικοποιείται «υπέρ  το δέον».

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή: Σύμφωνα με τη Συνθήκη για τα Χημικά Όπλα του 1993, θεωρητικά τουλάχιστον, όλα τα χημικά και βιολογικά  όπλα απαγορεύονται. Εξαίρεση αποτελούν ουσίες όπως τα δακρυγόνα που χρησιμοποιούν οι αστυνομικές αρχές για να καταστείλουν εξεγέρσεις που υπονομεύουν την κοινωνική συνοχή ,και ουσίες όπως συγκεκριμένα είδη δηλητηρίων που χρησιμοποιούνται για να θανατωθεί ένας κατάδικος από κράτη όπου ισχύει ακόμα η θανατική ποινή. Υπάρχει επίσης μία ασάφεια στο κείμενο της Σύμβασης, σχετικά με το ποια ακριβώς φαρμακευτικα΄ σκευάσματα θεωρούνται ή όχι χημικά ή βιολογικά όπλα.

Υπό «φυσιολογικές συνθήκες», τα οποιαδήποτε πειράματα και οι όποιες έρευνες για το πώς μια χημική ουσία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να παρέμβει στις διαδικασίες βιορύθμισης του οργανισμού μας επηρεάζοντας ακόμα και τη λειτουργία του νευρικού μας συστήματος, έχουν την κυβερνητική άδεια και στοχεύουν στη βελτίωση της ανθρώπινης ζωής και της παράτασής της.

Μετά την 11^η Σεπτεμβρίου όμως και την έναρξη του αντιτρομοκρατικού αγώνα, οι επιστήμονες των δυτικών κρατών ενέτειναν  τις έρευνές τους για τη χρήση ναρκωτικών ουσιών, παραισθησιογόνων, διαφόρων δηλητηρίων αφού όλα αυτά τα «φάρμακα», θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στο πλαίσιο του προαναφερθέντος αγώνα για να αντιμετωπιστεί η ασύμμετρη τρομοκρατική απειλή. Χαρακτηριστική εφαρμογή τέτοιων ερευνών είναι η λήψη χημικής ουσίας από τον ανακρινόμενο ως μέσου για να πει «αβίαστα την αλήθεια». Σύμφωνα με τον Στήβ Ράϊτ, που επανέφερε στα τέλη του περασμένου μήνα το θέμα με άρθρο του στην Ιντερνάσιοναλ Χέραλντ Τρίμπιουν, η στρατικοποίηση της ιατρικής (τεχνολογίας) και της φαρμακολογίας είναι υπόθεση των τελευταίων σαράντα ετών, κι όχι μόνο του 2001 και εφεξής. Ο Ράιτ κάνει αναφορά στον Τζούλιαν Ρόμπινσον του Προγράμματος Σάσεξ του Χάρβαρντ, ο οποίος καταχώρισε κυβερνητικά πειράματα με ουσίες (όπως δηλητήριο του κισσού ή μανιταριού) που προκαλεί αφόρητο πόνο.  Για τον Ράϊτ, αυτό που άλλαξε μετά την 11^η, ήταν πως, επειδή δόθηκε εντολή να ερευνηθούν σε βάθος όλες οι τεχνολογίες κι επιστήμες που μπορούν να χρησιμεύουν στην εξάλειψη ασύμμετρων απειλών, το θέμα της ηθικής στη στρατικοποιημένη ιατρική τεχνολογία πήρε απλώς μεγαλύτερη δημοσιότητα, με αποτέλεσμα να συνειδητοποιήσει η διεθνής κοινή γνώμη ότι τα βιολογικά και χημικά ως όπλα, είναι σοβαρότατος κίνδυνος.

Έτσι, σύμφωνα με την αναφορά του Βρετανικού Ιατρικού Συνδέσμου, «…Το χημικό συστατικό που θα εγγυόταν ότι  ένα άτομο θα μπορούσε να καταστεί ανίκανο σε μια τακτική επιχείρηση  αν το ελάμβανε, χωρίς να προκληθεί   θάνατος, δεν έχει βρεθεί ακόμα και κάτι τέτοιο είναι απίθανο να συμβεί στο άμεσο μέλλον. Υπό τέτοιες συνθήκες, είναι –και θα συνεχίσει να είναι – σχεδόν αδύνατο να δώσει κάποιος τη σωστή ουσία στο σωστό άτομο  στη σωστή δόση απομακρύνοντας τον κίνδυνο του να εκτεθούν κι άλλοι άνθρωποι, οι «λάθος» άνθρωποι. Αντίμετρα κι αντίδοτα πιθανόν να υπάρχουν και να δίδονται μετά από τέτοιου είδους χημικές επιθέσεις.»

Αλλά σε αυτό ακριβώς το σημείο είναι που προβάλλει κι η εξής διάσταση: Πώς δρούν πολιτικοί και ηγέτες και στρατιωτική ηγεσία όταν τρομοκράτες απειλούν πολίτες; Αν τα χημικά θεωρηθούν η ύστατη κι αναπόφευκτη λύση, τα χρησιμοποιούν λαμβάνοντας υπόψην το ποσοστό «ελαχιστοποίησης» θανάτων ή όχι; Αλλιώς: Όλοι θυμόμαστε την ομηρία των πολιτών στο θέατρο της Μόσχας από τρομοκράτες που έληξε όταν ο Πούτιν διέταξε να χρησιμοποιηθεί παράγωγο του φεντανίλ. Από την εισπνοή του , δεν πέθαναν μόνο οι τρομοκράτες, αλλά και αθώοι πολίτες. Η στρατιωτική ηγεσία  είχε κρίνει ότι ο αριθμός των αθώων νεκρών θα ήταν μικρότερος «ετσι», παρά αν κυλούσαν οι ώρες με τους τρομοκράτες να εκτελούν πολύ περισσότερους ή και να ανατινάσσουν όλο το θέατρο με τη ρωσική αστυνομία σε ρόλο θεατή ή διαπραγματευτή. Η απόφαση ήταν τραγική για τον Πούτιν: «ξέρω ότι νεκρούς πολίτες, το θέμα είναι πόσοι και πώς μπορώ να ελαχιστοποιήσω τους θανάτους», ήταν το δίλημμα, ένα δίλημμα που έληξε με τη χρήση φενταλίν…

Η στρατικοποίηση ως εκ τούτου της ιατρικής επιστήμης, δεν δημιουργεί μόνο ζήτημα  φόβου διασποράς επικίνδυνων ουσιών σε πληθυσμούς , αλλά εγείρει και αμείλικτα ηθικά ζητήματα. Παράλληλα, ο νευροεπιστήμων που σήμερα ερευνά επί παραδείγματι  το ρόλο των «μηχανοποιημένων» μορίων στην αναδόμηση ενός ‘τραυματισμένου νευρικού συστήματος» ή το ρόλο μιας ουσίας στην επιταχυνση ή στην επιβράδυνση της ροής του αίματος, γνωρίζει –θεωρητικά- πως ψάχνει , διαπιστώνει, καταγράφει, απορρίπτει ή αποδέχεται τα προϊόντα της έρευνάς του, με γνώμονα πάντα «το καλό του ανθρώπου». Η ευθύνη του είναι αυτή. Αλλά ως πολίτης, έχει και μια άλλη ευθύνη: Να κάνει ό,τι μπορεί για την εθνική ασφάλεια του κράτους του. Στην περίπτωση του θεάτρου της Μόσχας, το ηθικό δίλημμα προέκυψε μεταξύ της επιστημονικής ευθύνης για εγγύηση της ανθρώπινης ζωής από τη μία , και της ευθύνης για τη διατήρηση της ασφάλειας από την άλλη…

Η προβληματική του όλου θέματος δείχνει να μην έχει τέλος…

Και για να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους: Δεν είναι τα «παραθυράκια»  της Σύμβασης για τα Χημικά Όπλα του 1993 που μόνη ευθύνεται λόγω των ασαφειών της στον προσδιορισμό ουσιών ως θανάσιμων χημικών για το αυξημένο ενδιαφέρον των σύγχρονων κρατών να στρατικοποιούν τη φαρμακολογία με αίτιο την καταπολέμηση τρομοκρατικών απειλών. Κι ούτε είναι μόνο «η 11^η» που πίεσε προς αυτή την κατεύθυνση απομυθοποιώντας τις επιστημονικές έρευνες που στόχευαν στη χρήση και λήψη «χημικών» για «καλό» του ανθρώπου.

Ανατρέχοντας στην Ιστορία, τα πρώτα χημικά που χρησίμευσαν ως όπλα κι όχι για να ιαθούν ασθένειες, ήταν στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Όταν το 1925 υπεγράφη το πρώτο πρωτόκολλο για την απαγόρευσή τους, κατά ένα..μαγικό τρόπο ωστόσο, πολλές χώρες ήταν αυτές που διατήρησαν σημαντικά αποθέματα αυτών των όπλων, ενώ , στη Ψυχροπολεμική περίοδο, τόσο οι ΗΠΑ όσο και το σοβιετικό «στρατόπεδο», συγκρότησαν σημαντικά οπλοστάσια «πολλών εκατοντάδων χιλιάδων τόνων», όπως αναφέρει μάλιστα ο Πασκάλ Μπονιφάς στο βιβλίο του «Οι πόλεμοι του αύριο».

Κι αλήθεια είναι επίσης, ότι σήμερα, αν τα χημικά όπλα συνδυαστούν με βαλλιστικούς πυραύλους , ως όπλα μαζικής καταστροφής,  μπορούν να καταστούν ελάχιστα αποτελεσματικό μέσο αποτροπής από στρατιωτικής άποψης, ωστόσο, προξενούν τρόμο, όπως συνέβη με τα συμμαχικά στρατεύματα στον πόλεμο του Περσικού το 1991, που , στο βάθος του μυαλού τους είχαν τη σκέψη ότι ίσως ο Σαντάμ να χρησιμοποιούσε χημικά όπως έκανε με του κούρδους νωρίτερα. Τότε όμως, η αμερικανική κυβέρνηση κατέστησε σαφές ότι σε μία τέτοια περίπτωση, θα απαντούσε με πυρηνικά.

Τέλος, όταν κανείς μιλά για χημικά όπλα, το μυαλό του πάει αμέσως και στα βιολογικά, το πλέον «ανήθικο όπλο» της εποχής μας: Εμφανίζονται ως  ιοί ( γνωστότερος στους πολίτες είναι ο βακιλλος του άνθρακα, που «εστάλη από αγνώστους» σε φακέλους στις ΗΠΑ, μετά την 11^η Σεπτεμβρίου, εντείνοντας το φόβο του πληθυσμού για ένα βιολογικό αυτή τη φορά χτύπημα) και , καθώς πολλαπλασιάζονται πολύ εύκολα, δεν χρειάζονται αποθήκευση όπως τα χημικά.

Βεβαίως, μετά κι από τα κρούσματα ύπαρξης βακίλλου του άνθρακα σε  φακέλους αλληλογραφίας στις ΗΠΑ, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας παρενέβη διευκρινίζοντας ότι οι άμαχοι πληθυσμοί δεν πρέπει να φοβούνται διότι «για την πλειονότητα των παθολογιών, υπάρχουν εμβόλια και άλλα ιατρικά μέσα καταπολέμήσής –τους».  Αυτό δεν συνεπάγεται όμως σοβαρή δικαιολόγηση του σημερινού εφησυχασμού των πολιτών που τοποθετούν όλα αυτά μόνο σε ιστορική πλέον διάσταση. Ο κίνδυνος, τόσο των χημικών και βιολογικών πληγμάτων από εξτρεμιστικές ομάδες όσο κι ο κίνδυνος που ελλοχεύει με  την ελαστικότητα των κρατών στους κανόνες που διέπουν τη  χρήση χημικών πειραμάτων από τους επιστήμονες χωρίς να διασφαλίζεται ότι η χρήση αυτή είναι καθαρά για ιατρικούς σκοπούς κι όχι στρατιωτικούς, είναι διττός: αυξάνει τις πιθανότητες μετατροπής της γης σε κόλαση για τα ανθρώπινα όντα της θέτοντας παράλληλα θέμα ηθικής.

Του χρόνου, οι «σοφοί του πλανήτη» θα συναντηθούν στη Χάγη προκειμένου να επιχειρήσουν αναθεώρηση της Σύμβασης για τα χημικά όπλα. Εν όψει αυτής της συνόδου, είναι επιβεβλημένο να τεθούν επί τάπητος ερωτήματα που αφορούν τα όρια της επιστήμης και της πολιτικής, την αναθεώρηση της έννοιας του δικαίου σε ασύμμετρες απειλές κι όχι πια σε συμβατικούς μόνο πολέμους, τη δημιουργία διακρατικής λίστας με σαφή προσδιορισμό θανάσιμων ουσιών, τη διερεύνηση της επάρκειας της ευρωπαϊκής νομοθεσίας σε περιπτώσεις συλλήψεων παρανόμως κατεχόντων επικίνδυνα για την ανθρώπινη υγεία χημικά ή βιολογικά συστατικά, την έναρξη νομικού διαλόγου για το αν υπάρχουν και ποια είναι τα «μη θανάσιμα» χημικά όπλα.  Αυτά είναι ορισμένα μόνο από τα  κρίσιμα ερωτήματα.

Επανερχόμενοι πάντως, στο θέμα των ορίων της ηθικής διάστασης στην –αναπόφευκτη ως ένα βαθμό- στρατικοποίηση της ιατρικής έρευνας, και κατ επέκταση της επιστήμης γενικά, όταν ο διάσημος Φυσικός επιστήμονας  Δημήτρης Νανόπουλος ρωτήθηκε παλιότερα αν πιστεύει ότι «υπάρχει ηθική στην επιστήμη αλλά πως δεν υπάρχει καμία  ηθική επιστήμη», απέφυγε το φιλοσοφικό  σκόπελο απαντώντας ως εξής:

«…Θέλω να πιστεύω ότι αυτό που λέμε “αυτοσυντήρηση” θα σταματήσει τον άνθρωπο από κάποιου είδους πράγματα, όπως μια απίστευτη έκρηξη, ή να δημιουργήσει όπλα βιολογικά νέα, τέρατα βιολογικά που θα φύγουν από τα δικά μας τα χέρια και θα καταστρέψουν τον πλανήτη. Δεν κάνω κινδυνολογία, απλώς είναι ζητήματα που θέλουν μεγάλη προσοχή. Εδώ ακριβώς χρειάζεται η βοήθεια όλων των ανθρωπιστικών επιστημών, ώστε να βγει ένας κώδικας βιοηθικής»…