Το λημέρι

Μια φορά κάποιος μου είπε ότι δεν μοιάζω ούτε του μπαμπά μου ούτε της μαμάς μου, και γω έτρεξα και το πα του μπαμπά. Πίστευα, μικρό παιδί σαν ήμουνα και γω, πως, αν πράγματι δεν τους μοιάζω, ίσως να μην ήμουν δικό τους παιδί, και η αγάπη τους για μένα κάποτε να στέρευε. Ο μπαμπάς, σκέφτηκε να με πειράξει, καθ, θέλοντας να δει πώς πραγματικά σκέφτομαι για το θέμα, μου είπε σοβαρά –σοβαρά: «μα , είναι αλήθεια. Δεν στοπε η μαμά σου; Σε πήραμε από τους γύφτους». Το καλό σε αυτήν την υπόθεση ήταν πως από κείνη τη στιγμή κράτησα μια ουδέτερη στάση για τους γύφτους. Πρώτον, κόπηκε διά μιάς μέσα μου το στερεότυπο «οι γύφτοι κλέβουν παιδιά», γιατί στην περίπτωσή μου, δεν ίσχυε. Αντίθετα, με είχαν δώσει στους γονείς μου. «Περίεργοι τύποι», είχα καταλήξει: «να τους κατηγορούν πως κλέβουν παιδιά, κι αυτοί να αφήνουν τα δικά τους να πάνε όπου θέλουν»…

Μεγαλώνοντας, και έχοντας δέρμα που το χρώμα του θύμιζε περισσότερο μιγάδα της Αφρικής παρά Ελληνίδα, όταν οι «χιονάτες» συμμαθήτριές μου μου λεγαν περιφρονητικά «αχ, είσαι μελανούρι σε απελπιστικό βαθμό, σαν γύφτισσα είσαι», εγώ απαντούσα κοφτά «καλά κάνω, οι δικοί μου είναι μπαλαμέ, αλλά εγώ γύφτισσα», και έφευγα ενοχλημένη. Έπρεπε να περάσουν αρκετά χρόνια, για να καταλάβω ότι δεν υστερούσα καθόλου σε θηλυκότητα λόγω ..χρώματος, και κυρίως, έπρεπε να περάσουν χρόνια για να δω τις «λευκές» μου παλιές συμμαθήτριες, να καταφεύγουν απελπισμένες στη λύση των σολάριουμ, γιατί «λευκό δέρμα με λευκό ταγιέρ δεν πάει»,διατείνονταν. Μεταξύ μας, αυτός ήταν ο ένας λόγος που από «λευκές» ήθελαν ξαφνικά να γίνουν «τσιγγάνες». Ο άλλος ήταν πως το μαυρισμένο δέρμα «κρύβει» την κυτταρίτιδα…

Ωριμάζοντας, το θέμα των τσιγγάνων ή αθιγγάνων ή γύφτων ή Ρομ ή Ρομά, με απασχόλησε αρκετά. Από κοινωνικής πλευράς, γιατί η μαμά , ήταν νονά μιας πανέμορφης τσιγγάνας, της Αργυρούλας, και έτσι, έζησα «από μέσα» το μεγάλο πρόβλημα των Αθιγγάνων που λέγεται «κοινωνικός αποκλεισμός και ρατσιστική διάκριση». Από πολιτικής πλευράς, η θέση των Ρομά της Ελλάδας και των Βαλκανίων γενικότερα, με απασχολεί και τώρα, γιατί, δεν είναι ψέμα ούτε φήμη, πως, ειδικά μετά την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη, οι Ρομ διεκδικούν «εθνοτική, πολιτική και πολιτιστική ταυτότητα». Αυτό το τελευταίο όμως γεννά ένα ερώτημα: θα διεκδικήσουν κάποια στιγμή οι Ρομ της Ευρώπης ξεχωριστή εδαφική οντότητα, ή θα επιμείνουν απλώς στη διασφάλιση της κοινωνικής και πολιτικής τους ισότητας εντός της εδαφικής επικράτειας του κάθε έθνους όπου διαβιούν; Ειδικά για την ευαίσθητη γεωπολιτικά περιοχή μας, το θέμα αυτό είναι λίαν επίκαιρο και σοβαρό. Αρκεί η υπενθύμιση πως τον Ιούλιο του 2005, οι «Αλβανοί Ρομά» που από την Αλβανία κατέφυγαν στην Πάτρα, κατήγγειλαν την εκδίωξή τους από τις Ελληνικές Αρχές και την παράνομη κατεδάφιση των σπιτιών τους. Οι Ρομά του Κοσόβου πάλι, έχουν επανειλημμένα εκφραστεί στα διεθνή φόρα τόσο υπέρ της ανεξαρτησίας του Κοσόβου, όσο και του τερματισμού εκδίωξής τους από το Κοσοβο, τόσο κατά τη διάρκεια όσο και κατά το τέλος του πολέμου.

Επιχειρώντας την απάντηση σε αυτό, θα πρέπει προηγουμένως να διερευνηθεί το ποιοι ακριβώς είναι οι άνθρωποι αυτοί.

Σε ένα γεωργιανό αγιογραφικό κείμενο του 1068 μΧ, αναφέρεται πως ο Κωνσταντίνος ο Μονομάχος, προκειμένου να εξαλείψει τα θηρία που ρήμαζαν το αυτοκρατορικό άλσος της Πόλης, κάλεσε κάποιους αρματούς απογόνους του Σίμωνα του μάγου που λεγόντουσαν ατσίγγανοι και ήταν γνωστοί κατεργάρηδες. Αυτοί οι Ατσίγγανοι, πέτυχαν να καταστρέψουν πολλά θηρία απλώς αφήνοντας στα μέρη που σύχναζαν τα θηρία, κομμάτια κρέας εμποτισμένα με δηλητηριώδεις ουσίες.

Ειδικά για το «Ατσίγγανοι» που αποδίδεται στους Ρομ, λέγεται ότι δόθηκε από τους Βυζαντινούς. Οι Αθίγγανοι, ήταν χριστιανική αίρεση στη Μικρά Ασία, διαδεδομένη μεταξύ Ελλήνων κυρίως, με μέλη που υποστήριζαν πως ο Μελχισεδέκ είναι ανώτερος από το Χριστό. Προερχόμενοι από το Αμόριο της Φρυγίας, αργότερα εξαπλώθηκαν στο Βυζάντιο και , απαγόρευαν –σύμφωνα με τις δοξασίες τους-τη χειραψία. Ο Ιουστινιανός καταπολέμησε την αίρεση, ενώ, αργότερα, όταν οι Τούρκοι εξαπλώθηκαν στη Μικρά Ασία, οι ‘Αθίγγανοι» έγιναν «Τσιγγιανέ» οι γνωστοί δηλαδή Τσιγγάνοι. Οι Τούρκοι αποκαλούσαν τους Τσιγγάνους και «γύφτους», ως παραφθορά του «Αιγύπτιος», επειδή, υπήρχαν και εκεί Τσιγγάνοι(ως γνωστόν, κοιτίδα των τσιγγάνων είναι η Ινδία και κατ επέκταση η Μέση Ανατολή. Σήμερα, υπάρχουν 10.000.0000 τσιγγάνοι παγκοσμίως. Λέγονται Ρομ, αλλά ειδικά οι των Βαλκανίων προτιμούν το «ρομά», ενώ γλώσσα τους είναι τα «ρομανί»).

Κατά την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1922, ήρθαν από τη Μικρά Ασία διάφορες φυλετικές ομάδες τσιγγάνων, οι Ανατολίτες Χριστιανοί Τσιγγάνοι, που εγκαταστάθηκαν στα περίχωρα των πόλεων, στα τσαντήρια. Εγκαταστάθηκαν κυρίως στα Πετράλωνα, στην Αγία Βαρβάρα , αλλά και στη Βόρεια Ελλάδα, στις Σέρρες. Βεβαίως, στις Σέρρες, οι Ρομά κατοικούσαν από την εποχή του Βυζαντίου. Nωρίτερα, κατά το Μακεδονικό Αγώνα (1903-1909), συνεργάστηκαν και με τον καπετάν Γιαγκλή, στα όρη των Κιρβιλίων, αν και δέχονταν οχλήσεις από τα τουρκικά και βουλγαρικά κομιτάτα. Σύμφωνα με μαρτυρία υπερηλίκου Ρομά στον τον Δημήτρη Ντούσα («Ρομ, φυλετικές διακρίσεις», εκδ.Γκούτενμπεργκ) «…Μια μέρα, κι αφού τα ελληνικά αντάρτικα βγήκαν στα βουνά, ξεκίνησε ένας τουρκικός λόχος να εξοντώσει τους Έλληνες. Ο τούρκος εκατόνταρχος διέταξε τους Ρομά βαρκάρηδες να βγάλουν τις βάρκες από τα νερά στις καλύβες τους. Στάθηκε ο Τούρκος για καμιά ώρα και μετά εκφώνησε λόγο: έπεσε το καπέλο σας και φάνηκε η ψώρα σας…Δεν παύετε να είστε Έλληνες. Τώρα, γυρίζοντας με την εξόντωση των ανταρτών, θα σας βάλουμε φωτιά να καείτε μαζί με τα παιδιά σας… Αντί όμως να το κάνουν αυτό, βγήκαν Έλληνες στρατιώτες και τους κύκλωσαν ενώ οι Ρομά τους κυνηγούσαν με ξύλα. Ο Τούρκος αξιωματικός αναγκάστηκε να πει: δεν είστε Τούρκοι εσείς. Βγάλτε από τα σπλάχαν της ψυχής σας το φλάμπουρο, και ονομάστε το χωριό «μπαϊρακτάρ»= σημαιοφόρος. Στη συνέχεια, πράγματι, το χωριό μας ονομάστηκε «φλάμπουρο»…

Σαφώς και υπάρχουν φήμες όσο και αληθινά περιστατικά, που δείχνουν ότι οι Ρομ ή Τσιγγάνοι της Ελλάδας δεν ήταν καθόλου Έλληνες στη ψυχή, αντίθετα, συνεργάστηκαν με τους κατακτητές. Αλλά, είναι εξίσου αλήθεια πως υπήρχαν τουλάχιστον 4 Φιλικοί Ρομά. Στη ναζιστική κατοχή, όλοι οι Ρομά της Ευρώπης προσπαθούσαν απεγνωσμένα να ξεφύγουν-εις μάτην-από το Άουσβιτς, και ειδικά στην Ελλάδα, η «τελική λύση» για την εξόντωση των Ρομά το 1943 αποφεύχθηκε χάρη στην έγκαιρη παρέμβαση του τότε Πρωθυπουργού και ιδιαίτερα του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού, τη εξαιρέσει των Ρομά του Παρακαλάμου Ιωαννίνων και της Σκύδρας(εξοντώθηκαν…. χάριν της Φυλετικής Υγιεινής….). Ο γύφτος, Βασίλης Μήτρου, αντιστασιακός που πολέμησε με λύσσα τους Γερμανούς, σκοτώθηκε στη μάχη της Λαμπούσας.

Εν έτει 2006, βεβαίως, η αλήθεια είναι πως η Διεθνής Ένωση Ρομά μιλά με μελανά χρώματα για την κατάσταση των Ρομά στην Ελλάδα. Κάνει λόγο για αποδεδειγμένες περιπτώσεις καταγραφής ανισοτήτων σε θέματα παιδείας, υγείας και κοινωνικής πρόνοιας και για βιοποριστική εργασία μόνο στο 40% του τσιγγανικού πληθυσμού στη χώρα.

Οι ιθύνοντες θα πρέπει να δραστηριοποιηθούν άμεσα, αποδίδοντας στους Ελληνες Ρομά « τα δίκαια που τους πρέπουν» σε κάθε τομέα και έκφανση της πολιτικής και κοινωνικής τους ζωής. Ως επιχειρηματολογία αλλά και προς προβληματισμό, αρκούν λίγες επισημάνσεις:

1.οι Αθίγγανοι στην Ελλάδα, αυτοπροσδιορίζονται ως τέτοιοι με κριτήριο τη γλώσσα και τα ήθη και έθιμά τους. Αυτό όμως διευκολύνει τον «τουρκικό μεοιονοτικό λόγο να αποκτήσει θεσμική ισχύ επάνω τους, χαρακτηρίζοντας τους Αθιγγάνους Τούρκους ή τουρκογενείς». (Μαυρομμάτης-Μαραντζίδης).

2.Στην Καλκάτζα της Ροδόπης, υπάρχει από το 1938 οικισμός Τσιγγάνων που , κατά τη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης, χαρακτηρίζονται «Τούρκοι», ενώ κατά τη χριστιανική πλειονότητα,«κατσίβελοι». Οι ίδιοι οι Αθίγγανοι αυτοχαρακτηρίζονται Τούρκοι λόγω της γλώσσας (τουρκική) και του μόνιμου χαρακτήρα της εγκατάστασης τους.

3.Υπάρχουν ήδη τσιγγανικά κόμματα στις χώρες του πρώην κομμουνιστικού μπλοκ τα οποία κάνουν στη συνέχεια συμμαχίες με πολιτικά κόμματα παρόμοιας ιδεολογίας, πχ στην Ουγγαρία, το Ελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα Ρομ συνεργάστηκε με τους Ουγγρους Ελεύθερους Δημοκράτες, εξσφαλίζοντας δύο τσιγγάνους βουλευτές στις εκλογές του 1990. Εκλέχθηκαν δε πολλοί στην Τσεχοσλοβακία, στη Ρουμανία και στη Βουλγαρία. Φημολογείται ότι τσιγγανικό κόμμα στην Ελλάδα είναι επίσης στα σκαριά, κάτι που επαναφέρει στο προσκήνιο το αρχικό, προς διερεύνηση ερώτημα: τι είδους «φωνή» αυτό θα έχει; Θα διεκδικήσει κάποια στιγμή εδαφική οντότητα η αθιγγανική μειονότητα της Ελλάδας ή όχι;

4.Οι πιο μεγάλες προσπάθειες δημιουργίας μιας γραπτής και πρότυπης γλώσσας ρομανί επιχειρήθηκε στα Σκόπια και στο Κοσσυφοπέδιο, με στόχο τη δημιουργία ρομανόφωνων σχολείων. Με δεδομένο ότι το 3% των Σκοπιανών είναι Ρομά, πόσο πιθανό είναι να διεκδικήσουν στα διεθνή φόρα οι Ρομ των Βαλκανίων δική τους εδαφική περιοχή; (όταν, ομολογουμένως, δικαίως χαρακτηρίζονται «ευρωπαϊκή μειονότητα»)και τι θα συνεπαγόταν αυτό για την εύθραυστη γεωπολιτικά Βαλκανική;

5.Κάτι δε που λίγοι γνωρίζουν στην Ελλάδα, είναι πως , το πρώτο πραγματικό παράδειγμα μαζικής τσιγγανικής οργάνωσης στη δυτική Ευρώπη, αποτέλεσε η Τσιγγανική Ευαγγελική Εκκλησία που συσπείρωσε τα μέλη της, ήδη από τη δεκαετία του 1930. Στην Ελλάδα, η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν έχει και τόσο μεγάλο μητρώο κοινωνικής συνδρομής στον εγχώριο αθιγγανικό πληθυσμό. Αν είχε όμως, αυτό θα μπορούσε να ισοδυναμεί με μία αποτελεσματική προσπάθεια «αφομοίωσης των ρομά στην ελληνική πραγματικότητα και συμμετοχής τους επί ίσοις όροις με τους άλλους πολίτες στο κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι».

Μετά το Β Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Τσιγγάνοι άρχισαν να δημιουργούν δικές τους θρησκευτικές και πολιτικές και πολιτισμικές ενώσεις όσο και ομάδες πίεσης , σε τοπικό και εθνικό επίπεδο. Η Διεθνής Επιτροπή Τσιγγάνων που συστήθηκε στη Γαλλία, ήταν αυτή που διοργάνωσε και το πρώτο παγκόσμιο συνέδριο Ρομά στο Λονδίνο, όπου αντιπρόσωποι από 14 χώρες, επέλεξαν ως όνομα τους το Ρομ, με σύνθημα Opre Roma=Τσιγγάνε, ψηλά το κεφάλι. Σήμερα, το σύνθημα αυτό κυκλοφορεί περισσότερο από ποτέ. Στην εποχή των μειονοτήτων, οι Ρομ δεν φαίνονται διατεθειμένοι να λειτουργήσουν με την παραδοσιακή τους στρατηγική του «διατηρούμαι με τεχνάσματα και όχι με επίδειξη δύναμης εντός του κράτους που ζω».

Η ελληνική κυβέρνηση, θα πρέπει να σκεφτεί πολύ καλά –αλλά και χωρίς καθυστέρηση, ποια στρατηγική θα ακολουθήσει στο θέμα. Θα ευχόταν μία ακόμα εθνοτική οντότητα στη χερσόνησο του Αίμου ή θα προτιμούσε μια πολιτική αφομοίωσης των Ρομά από τα κράτη στα οποία ήδη ζουν;

Στην περίπτωση που επιλέξει το δεύτερο, θα πρέπει να θέσει τέρμα σε στείρες προκαταλήψεις και αρνητικά στερεότυπα ετών που συντηρούνται εις βάρος των Ρομά και να διασφαλίσει άπαξ διά παντός, τόσο σε θεσμικό όσο και πρακτικό επίπεδο, ίσα δικαιώματα για τους Ρομά –που τυπικά είναι Έλληνες πολίτες και των οποίων τα παιδιά τους υπηρετούν στις ένοπλες δυνάμεις- με αυτά των υπόλοιπων Ελλήνων πολιτών. Είναι , έτσι κι αλλιώς, άδικο να εξακολουθεί να πιστεύει κανείς για αυτούς τους ανθρώπους, ως άλλος Κωστής Παλαμάς , εν έτει 2006 «..από χρόνια πεζοδρόμοι…/χασαν λίγο λίγο και την έγνοια/ λίγο λίγο και τη γνώμη/ και ύστερα και κάθε μνήμη/ κι ύστερα και κάθε ελπίδα/ και που δεν κρατούσαν πίσω τους/ και που μήτε ξάνοιγαν εμπρός μια πατρίδα…

Δημοσιεύθηκε στην “Α” το 2006