Το λημέρι

Από τη: ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΥ

A -Class, 12 Aπριλίου 2009

Κακά τα ψέμματα…Ειδικά τα σαρακοστιανά… Είναι ένα κομμάτι της ψυχής μας που λέγεται …ηθικολόγος! Αυτός ο κύριος, επαναστατεί κάθε φορά που βλέπει κάποιον να παρεκτρέπεται αν και συμβαίνει να έχει κάνει και ο ίδιος στο παρελθόν την παρεκτροπή αυτή.Αντί να τα βάλει όμως με τον εαυτό του, κατακρίνει τον άλλον. Και για όσους αναρωτιούνται ποιο είναι το A- class θέμα μας, εν προκειμένω το θέμα μας είναι ακριβώς αυτό: Η προσπάθεια που (θα έπρεπε) να καταβάλλει ο άνθρωπος να ασχολείται περισσότερο με τα του εαυτού του και της απόδοσης νοήματος στη ζωή του, παρά με τα του άλλου, τα οποία , παραδόξως, δεν είναι ποτέ θετικά,παρά μόνο αρνητικά και γι αυτό, πρόσφορα για κατάκριση!

Αλλά σε αυτήν ακριβώς την κατάδειξη της «προσπάθειας» , κρύβεται η σημασία και το νόημα της Μεγάλης Σαρακοστής και της νηστείας της. Στην προσπάθεια αποχής από την κατάκριση, την αργολογία, την ύλη, την αλαζονεία, την περιαυτολογία. Στην προσπάθεια επίσης αποφυγής μιας ψευτοευσέβειας και δήθεν αυτομεμψίας που καταλήγει η χειρότερη δαιμονοπληξία, όπως λέει και ο πατήρ Αλέξανδρος Σμέμαν. Μια προσπάθεια, που περνά και μέσα από την αποχή από φαγητά, αφού , έστω και μια φορά το χρόνο, δεν βλάπτει να θυμόμαστε ότι «ουκ επ αρτω μόνον ζήσεται άνθρωπος»! Σε απλούστερη γλώσσα: Εσείς, νιώθετε ευτυχισμένος και πιστεύετε πως η ζωή σας έχει νόημα μόνο και επειδή τρώτε ό,τι και όσο θέλετε, αγοράζετε τα ρούχα που θέλετε και πηγαίνετε στα μπουζούκια; Αν είναι έτσι, προς τι η κατάθλιψη;

Ας ξεκινήσουμε από «το τυπικό», το τόσο βαρετό αλλά και τόσο απαραίτητο, αφού, χωρίς αυτό δεν θα διακρινόταν η ..ουσία!

Η Μεγάλη Σαρακοστή, είναι η περίοδος από την Καθαρά Δευτέρα μέχρι και το Σάββατο του Λαζάρου και ονομάζεται έτσι, επειδή διαρκεί 40 ημέρες, όσο και η 40μερη νηστεία του Χριστού στην έρημο. Είναι περίοδος καθαρμού, απόπειρας αυτογνωσίας και περισσυλογής, ώστε να υποδεχθούμε την Ανάσταση του Χριστού-όσοι πιστεύουμε σ Αυτήν- με καθαρότερη καρδιά. Στη διάρκεια της Σαρακοστής, υπάρχουν κατανυκτικές ακολουθίες: Ο κατανυκτικός εσπερινός, η προηγιασμένη Θεία Λειτουργία οι Χαιρετισμοί της Παναγίας, το Μέγα Απόδειπνο και ο Μεγάλος Κανόνας.

Το ιστορικό, θρησκευτικό και φιλοσοφικό υπόβαθρο των ακολουθιών αυτών, είναι απίστευτα ενδιαφέρον, αλλά θα χρειάζονταν σελίδες για τη διερεύνηση του. Και σε κάθε περίπτωση, το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, εστιάζεται στο νόημα της νηστείας και της προσευχής. Αυτά τα δυο πάνε μαζί. Δεν γίνεται να προσεύχεσαι και να χεις το μυαλό σου μη καούν τα μπριζολάκια. Και δεν γίνεται να τρως μπριζολάκια βρίζοντας τη γυναίκα σου με ακατανόμαστα επίθετα επειδή στα έκαψε και να διατείνεσαι κατά τα άλλα ότι την Κυριακή θα πας στην εκκλησία ως καλός και πιστός Χριστιανός.

Νηστεία όμως, δεν σημαίνει –όπως όλοι γνωρίζουμε και καμωνόμαστε πως το αγνοούμε-αποχή από το κρέας και τα τυροκομικά. Η αποχή από τα λουλούλεια φαγοπότια είναι απλώς εργαλείο. Εργαλείο που βοηθά στη στέρηση από την κακολογία, τις κατάρες που εκστομίζουμε σαν μαινάδες του Αισχύλου, και γνωριμία με την ειλικρίνεια και διάκριση: Ο ασθενής δεν θα νηστέψει από το κρέας αν ο γιατρός του πει να φάει, και ο νηστεύων δεν θα φάει τρία πιάτα χταπόδι στοφάδο επειδή είναι νηστίσιμο και θα περιπέσει από τη νηστεία στη λαιμαργία. Νηστεία, απλώς και απλούστατα, σημαίνει απόπειρα αποχής από τα πάθη που έχει ο καθένας μας και που είναι απολύτως προσωπικά στον καθένα μας.

Στην πραγματικότητα, όλες αυτά τα βαρύγδουπα για τη Σαρακοσττή που γράφω τώρα χύνοντας πολύτιμο μελάνι σε καιρούς οικονομικής κρίσης, ξεχνιούνται «άμα τη αναγνώσει τους»! Το μόνο που, θέλουμε δεν θέλουμε, μας μένει , είναι ότι η Σαρακοστή είναι ένας κανόνας προσωπικού ελέγχου που περικλείεται στην περίφημη προσευχή της Μετάνοιας του Αγίου Εφραίμ του Σύρου:

Κύριε και Δεσποτα της Ζωής μου,

Πνεύμα αργίας , περιεργίας, φιλαρχίας και αργολογίας μη μοι δως.

Πνεύμα δε σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής και αγάπης, χαρισαί μοι τω σω δούλω.

Ναι Κύριε Βασιλεύ, δωρησαι μοι του οράν τα εμα πταίσματα

και μη κατακρίνειν τον αδελφόν μου, ότι ευλογητός ει, εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».

Μετάνοια σημαίνει όμως μεταστροφή του νοός, αναθεώρηση και νοηματοδότηση ζωής. Και προσευχή, σημαίνει «να πλησιάζεις το κάθε πλάσμα του Θεού με αγάπη παιδάκι μου, τότε προσεύχεσαι», όπως έλεγε ο πατήρ Παϊσιος.

«Όλα καλά», αλλά πες μας καλέ κυρία «και καμιά νηστίσιμη συνταγή» θα πείτε τώρα. Ευχαρίστως. Η Κυρά Σαρακοστή έχει συνταγές που εκπλήσσουν και που την κάνουν και σαγηνευτική σε σύγκριση με τη νηστεία ως αποχή από την τροφή και αυστηρή σωματική άσκηση όπως την αντιλαμβάνονται σε άλλες θρησκευτικές δοξασίες. Νηστεία στην ελληνική ορθοδοξία, δεν σημαίνει «μόνο πατάτες τηγανητές» ή «φασόλια ανάλαδα». Τι θα λέγατε ας πούμε για «πιλάφι με θαλασσινα» ;

Χώρια ότι θα καλαρέσει στον καλό σας-ειδικά αν τι συνοδεύετε με το αγαπημένο του κρασί_ , παρασκευάζεται και πολύ εύκολα. Σάββατο μεσημέρι , στο σπιτάκι σας. Φοράτε την ανοιξιάτικων χρωμάτων ποδίτσα σας, παίρνετε και πλένετε 2 κιλά θαλασσινά (μύδια, γαρίδες, καραβίδες), εκμεταλλευόμενες το ότι ο καλός σας δεν νηστεύει «από επιλογή», όπως εσείς, αλλά ότι ποτέ δεν λέει όχι στα θαλασσινά. Ζεσταίνετε λοιπόν λίγο λάδι και σοτάρετε 1 σκελίδα σκόρδο. Μπουρδουκλώνετε ωραία ωραία τα θαλασσινά από πάνω, με μπόλικο πιπέρι (μην το φοβάστε) και ολίγον από μαϊντανό ψιλοκομμένομ( γυναίκες καριέρας μην κόψετε το δακτυλό σας, μόνο το μαϊντανό). Τα βράζετε. Αν εχετε ρίξει μύδια και γενικώς οστρακοειδή, παρατηρείτε ότι τα κελύφη τους ανοίγουν μόνα τους λίγο-λίγο). Λεπτομέρεια σος: Το ζουμάκι αυτό το φιλτράρετε και το κρατάτε.

Εν τω μεταξύ, δίπλα εχετε μια κατσαρόλα, όπου εχετε σοτάρει το ρύζι με λίγο κρεμμύδι και λάδι και τα σβήνετε όλα αυτά με λίγο κρασάκι. Λίγο-λίγο, χύνετε στο ρύζι αυτό το ζουμί από τα θαλασσινά και αφηνετε να βρασει όλο το μίγμα για μισάωρο. Πέντε λεπτά πριν τα βγάλετε από τη φωτιά, ρίχνετε και τα θαλασσινά , πασπαλίζοντας το κατσαρολικό με βρασμένο από πριν καλαμπόκι αν το επιθυμείτε.

Και επειδή μαγειρεύετε, γιατί αυτό να το κάνετε στη μούγγα και όχι ακούγοντας στο θρησκευτικό σταθμό του ραδιοφώνου τα ..σαρακοστιανά σας; Όχι, δεν αναφέρομαι «στο κήρυγμα» και ούτε σε εκπομπές διδακτισμού. Τέτοιες μέρες, τα θρησκευτικά κανάλια έχουν απίθανες εκπομπές με ιστορίες πατέρων της Εκκλησίας, ιστορίες ανθρώπινες που μιλούν για τα πάθη των ανθρώπων, αλλά και με ιστορίες και αναφορές ελληνικών σαρακοστιανών εθίμων. Τι πιο ξεκούραστο και «ουδέτερο» και «καθαρό» από το να μαθαίνεις για την καθημερινότητα των παλιών Ελλήνων , για την πολιτιστική δηλαδή ιστορία του τόπου σου, πιστεύεις δεν πιστεύεις στην ορθοδοξία. Πόσοι για παράδειγμα ξέρουμε τα λαζαρούδια , τα κάλαντα δηλαδή που έλεγαν παλιά τα παιδιά το Σάββατο του Λαζάρου, παίρνοντας για δώρα τσουρέκια, αυγά , κουλούρια για την Ανάσταση; Κι όμως,

« Την ημέρα την Τετάρτη

κίνησε ο Χριστός για να ρτει

και εβγήκεν η Μαρία

έξω από τη Βιθανία

κι εμπρός του γόνυ κλει

και τους πόδας του φιλεί.

Αν ήσουν εδώ Χριστέ μου,

Δεν θαπέθνησκεν ο αδελφός μου

Πλην! Κι εγω τώρα πιστεύω

Και καλότατα ηξέρω

Ότι δύνασαι αν θελήσεις

Και νεκρούς να αναστήσεις», λένε τα λαζαρούδια, που , βγαλμένα μέσα από τη ψυχή του λαού, δεν ξεχνούν να αποτυπώσουν την ανθρώπινη και όχι μόνο τη θεϊκή πλευρά του Χριστού:

«Τότε ο Χριστός δακρύζει

και τον Άδη φοβερίζει

Άδη Τάρταρε και Χάρο

Λάζαρο θα σου τον πάρω…»

- « Τα θρησκευτικά σου δεν μ απασχολούν, αλλά δέχομαι ότι αγνοούμε ιστορίες και έθιμα των Ελλήνων που είναι απίθανα και από κοινωνιολογικής και από γλωσσολογικής πλευράς», μου πε προχτές παλιά μου συμφοιτήτρια κουβεντιάζοντας Σαρακοστιανά.

Για να μην την κακοκαρδίσω, δεν της είπα ότι πέρυσι παραδέχθηκε και τα σταυρολούλουδα, που τα τραγούδησε στο κάτω-κάτω κι η Χαρούλα Αλεξίου σε μουσική Μίκη Θεοδωράκη «στα χέρια σταυρολούλουδα το παραμύθι υφαίνω σου ταγέραστο» και που «λύτρωσαν» τη φίλη μου από τον πονοκέφαλό της και «την κακή ενέργεια» που ελεγε εκείνη.

Τα σταυρολολούλουδα είναι αυτά με τα οποία στολίζουμε το Σταυρό του Κυρίου της Σταυροπροσκυνήσεως (στο Μέσο της Σαρακοστής προσκυνούμε το Σταυρό του Χριστού για να πάρουμε δύναμη, την Γ Κυριακή των Νηστειών που λέγεται Κυριακή της Σταυροπροσκύνησης) και σε αυτά οι πιστοί αποδίδουν θεϊκές ιδιότητες: Τα κρατούν για όλο το χρόνο και τα χρησιμοποιούν μέσα στο νερό σε περίπτωση ασθένειας, στο ζύμωμα χωρίς μαγιά, στο λιβάνισμα…

Σταυρολούλουδα στη Σκύρο, παίρνουν οι αρραβωνιασμένοι, για να ναι δυνατοί στους πειρασμούς που θα τους προκύψουν για να τους χαλάσουν τα αρραβωνιάσματα.

Το έθιμο του τσουκαλιού το Σαββατο του Λαζαρου, είναι όμοιο με αυτό της παραμονής του Ευαγγελισμού: Τα παιδιά ξεχύνονται στα δάση και τα λειβάδια με κατσαρολικά και τενεκέδια, και χτυπούν δυνατά : Την παραμονή του Ευαγγελισμού για να κατέβει ο Αγγελος στην Παναγια, και το Σάββατο πριν τα Βάγια για να προκαλέσουν το Χάρο και να του δείξουν την καταφρόνια τους. Ένα παλιός μου συμμαθητής, ο Μικές από την Κάλυμνο, που πιστεύει μόνο στη γιόγκα και στον Παναθηναϊκό, κάθε Παρασκευή πριν τα Βάγια βγάζει εισιτήριο και πάει στο νησί του: Ανταμώνουν όλοι οι φίλοι, πάνε στην παραλία, και ζωγραφίζουν στην άμμο ένα ψάρι, τον ιχθύ που συμβολίζει το Χριστό. Όποιου το ψάρι «σβήσει» τελευταίο το νερό στην ακροθαλασσιά, αυτός θα χει και το γούρι της χρονιάς. Το έθιμο γίνεται κάθε Κυριακή των Βαίων μετά την εκκλησία: Αφού δεν το πιστεύεις ρε Μικέ, τι πας; Του πα πέρυσι. « Α, αυτό το πιστεύω, βγαίνει. Ασε που συναντιόμαστε όλοι μαζί».

Αυτό το «όλοι μαζί» είναι η ξεχασμένη κοινωνικότητα, η ελληνική κοινότητα και η χαμένη ελληνική αισιοδοξία που τόσο πολύ μας «αναλύουν» τα ΜΜΕ. Τη Μεγάλη Πέμπτη , που οι νοικοκυρές ετοιμάζουν λαμπροκουλούρες και βάφουν αυγά, στην Αρκαδία, τα κορίτσια παρατούν τις μανάδες τους στην κουζίνα και τρεχουν να μαζέψουν μανουσάκια για τον Επιτάφιο. Είναι λουλούδια του αγρού όσο και του ..γκρεμού, αφού θέλει να τρέχεις στα κατσάβραχα για να τα μαζέψεις, αυτά τα τοσοδούλικα μοσχομύριστα κιτρινωπά, που σε περιμένουν μια φορά το χρόνο για να εκπληρώσουν κι αυτά το ρόλο τους. Η χοντρούλα η Μαρία, «η Κύπρια», όπως την αποκαλούμε, έρχεται στη Βυτίνα κάθε Μεγαλοβδόμαδο και πάει «με τα κορίτσια» για μανουσάκια.

-Αφήνεις την Κύπρο και έρχεσαι σαν ξενητεμένη για αρκαδιανό Πάσχα; , τη είχα ρωτήσει, για να εισπράξω στα μούτρα: Πανέξυπνη είσαι! Όλοι οι δικοί μου είναι στην Αγγλία, η Κύπρος είναι ελληνική, αλλά ελληνικό Πάσχα με συντροφιά κι ανθρώπους εδώ μπορώ να κάνω!», μου πέταξε, κι αρχισε μετά το «ποίημα». Πρόκειται για αυτό που μας θυμίζει τι τι ακριβώς τιμα η εκκλησία κάθε ημέρα της Μεγάλης Εβδομάδας

Μεγάλη Δευτέρα – Ο Χριστός στη μαχαίρα ( Ο Χριστός ξεραίνει τη συκή , δηλαδή θέτει τέρμα στην εβραϊκή συναγωγή)

Μεγάλη Τρίτη –ο Χριστός εκρύβη (ο Χριστός λέει στους μαθητές του την παραβολή των δέκα παρθένων)

Μεγάλη Τετάρτη- ο Χριστός εχάθη ( η πόρνη του αλείφει με μύρο τα πόδια και οι Ιουδαίοι συνεδριάζουν για να τον καταδικασουν)

Μεγάλη Πέμπτη- ο Χριστός ευρέθη ( μυστικός Δείπνος)

Μεγάλη Παρασκευή- ο Χριστός στο καρφί (Στάυρωση)

Μεγάλο Σαββατο- Ο Χριστός στον τάφο ( η «πρώτη Ανάσταση» κατά το λαό μας)

Κυριακή του Πασχα- Χριστός Ανέστη!

Αρκετά Σαρακοστιανά ελάλησα. Μέσα από την καρδιά μου, μιας Α- class ευχή: Επειδή καμιά Σαρακοστή δεν έχει νόημα χωρίς την προσμονή μιας Ανάστασης, ας ευχηθούμε ο ένας στον άλλο την ευχή που μόνο οι ελληνόφωνοι ορθόδοξοι έχουν : Καλή Ανάσταση! Κι ας θυμηθούμε, την ώρα που θ ανάβει η φλόγα της αναστάσιμης λαμπάδας μας το βράδυ του Μ Σαββάτου, να σιγοτραγουδήσουμε για χάρη όσων θα λείπουν «Τη μέρα της Ανάστασης δεν θα βρεθώ μαζί σας, ας γίνει η σκέψη μου φωτιά, νανάψει το κερί σας».